Kor mange år brukar ei bjørk på å bli til eit tre?

 

Kva slags spørsmål er det, lurar du kanskje på? Er ikkje eit tre eit tre heilt frå fyrste spire? Joda, du har sjølvsagt heilt rett: Ei bjørk vil alltid vera ei bjørk. Men kva er då eigentleg eit tre? Eller rettare: Kva vil ein forskar definere som eit tre?

Forskarsvar
Svaret du får er som regel eit standard forskar-svar. Ei setning som byrjar med “Det kjem litt an på…” før den avsluttas med ekstremt høg presisjon. “Kjem an på” delen er blant anna knytta til kva tresort det er snakk om, kva område av verda vi talar om, og kva ein skal studere. Med desse to tinga på plass kjem presisjonen (Skal ein forske på noko, må ein jo vite akkurat kva ein skal måle): Når ein studerar tregrensa blir ei bjørk i Noreg til eit tre det augneblikket det når 2 meter.

Kvifor det?
Svaret ligg delvis i at på dette tidspunktet byrjar bjørka å vekse ut av sikkerheita. Spesielt vinterstid er dette viktig, da snøen er ein skyddande ven for bjørkene. Den beskyttar dei mot blant anna frost, vind og beitegnag. No er det ikkje slik at ei bjørk er trygg om den er 199 cm høg eller lev i konstant snøstorm om den er 200 cm høg, men i denne sonen er den svært utsatt mot ulike farar og mange bjørker veks seg aldri over denne høgda.

Skjematisk framstilling av årringvekst.

Kor mange år tek det for ei bjørk å bli til eit tre da?
Som ein god forskar må eg sei: Det kjem litt an på… bjørka… og kor den står… Bjørkene eg har studert har brukt mellom 13 og 40 år på å vekse seg 2 meter høge. Det er ganske stor variasjon med andre ord! Men kordan i alle dagar fant eg ut dette?! Mange hugsar kanskje frå naturfagtimen at tre dannar årringar. Veden som dannar desse ringane legg seg alltid utanpå den eksisterande veden. Sumarved er lys i fargen, medan vinterved er mørkare. Ved å telle årringane kan ein dermed finne ut kor gamalt treet er. Ved hjelp av ein spesiallaga borr, kan ein få ut ei såkalla kjerneprøve, og dermed telle årringane utan å skade treet. Det fine med dette er sjølsagt at du kan borre nede ved bakken og du vil finne ut kor gamalt bjørka er, men du kan også borre 2 meter over bakken. Årringane du då teller fortel deg kor lenge bjørka har vore så høg. Trekk toppen frå botnen, og: Voilá! Du har svaret på kor lang tid det tok for bjørka å bli til eit tre.

Spelar no dette ei rolle? 
Jo, når du kikar på dynamikken i tregrensa, vil du gjerne vita når bjørkene etablerte seg på denne høgda over havet, og kor lang tid det tok frå etablering til det faktisk var ei tregrense der (Skikkelege, 2 meter høge tre!). På denne måten får du eit fingeravtrykk av skogsutviklinga i området. Når du så kikar på tettheit og aldersstruktur på små bjørkeplanter høgare opp i landskapet, kan du ut i frå dette sei noko om potensialet for tilvekst av bjørk, og korleis dette landskapet vil sjå ut i framtida. Vil skogen fortette seg? Vil tregrensa bli verande eller krype oppover? Kanskje ho til og med kjem til å krypa nedover?

Tregrensa – Ein slags introduksjon

Vi nordmenn har eit nært forhold til fjellet. Snøhetta, Glittertind, til Dovre faller og påskefjellet.. Men kor byrjar fjellet eigentleg? Når ein står på andre sida av dalen er det i dei fleste høve lett å kunne anslå ei distinkt linje der skogen sluttar og fjellet byrjar. Når ein sjøl står midt i denne sona derimot, er det nesten uråd å seie kvar grensa er! Går den her? Eller kanskje litt lengre oppe? Det er da liksom ikkje heilt fjelle enda? Men det er da jammen ikkje tett skog heller? Og kvifor i alle dager veks ikkje trea lengre opp?

Ingen grunn til panikk! Forskarar har prøvd å finne svaret på desse spørsmåla i årevis, utan å bli heilt einige (men kanskje kome litt nærare svara med åra). Gjennom denne bloggen har eg tenkt å gi nokre svar, og kanskje gjeva deg ei heil rekkje nye spørsmål å undra deg over…

Bittelitt historie
Til tross for at denne overgangen i landskapet er ganske distinkt og slåande har det ikkje vore bedreve forskning på tregrensa veldig lengje. Dei fyrste forsøka på å systematisk kartleggje den kom mellom 1850 og 1900 ein gong. Ganske samtidig vart det også klart at temperatur har noko med saken å gjera. Sidan den gong har forskarane fortsett å undra seg, og den eksakte forklaringa på kvifor tre sluttar å vekse berre temperaturen vert låg nok er fortsatt ikkje heilt klar. I nyare tid, når ein byrja å bli klar over klimaendringane fekk også tregrenseforskninga fornya kraft: Korleis ville tregrensa reagere når temperaturen auka? Vil fjellet bli dekka av skog? Kan tregrensa brukas som ein indikator på desse endringane?

Bittelitt terminologi
For å kunne forske på tregrensa treng ein å ha litt klare rammer for kva ein forheld seg til. Forskarane har difor kome opp med nokre definisjonar. Fyrst og fremst må ein difor definere kva som utgjer eit “tre”: Det veks jo tross alt små bjørk, furu og graner langt høgare enn der vi ser skogen slutte. Derfor har forskarane beslutta at for at det skal kallast eit tre må det ha ei viss høgd. Dette varierer litt med tresort og område av verda, men her i Noreg brukar vi gjerne 2 meter som eit mål på eit tre. Ta så ein titt på bilete over, kva for ei av dei påteikna linjene trur du er tregrensa? Kanskje tenkjer du at den nederste linja, som går omlag der den gjennomsnittlege skogen tek slutt er tregrensa? For oss forskarar vil dette være det vi kallar for “skoggrensa”, altså siste rest av tett skog. Den midterste linja derimot, er det vi kallar “tregrensa.” Altså høgda der dei siste individa over 2 meter befinn seg. Til slutt har vi den øvste linja. Dette er “artsgrensa”, det vil si grensa for kor høgt arten (feks bjørk) i det heile tatt kan vekse. Til slutt må eg også fortelje at tregrensa i det store og heile er det vi forskarar kallar ein “økoton”: Altså ein gradvis overgang frå eitt økosystem til eit anna.

No som alt dette er avklart er vi klar til å bevege oss ut i meir spanande farvatn: Alt som skjer mellom skog og fjell. Der to samfunn møtes blir det jo gjerne både krig og fest.