Scener fra en Font-tur

Scene #1 – Den kaldeste dagen i desember

Det er den kaldaste dagen i 2016. Dobbelt ullundertøy og klatreskoa til oppvarming innanfor skjorta. Den jævla steinen var kald å ta på. Tærne var isklumpar og Bas Cuvier såg ut som ei søppelfylling. Alt var drit. Dei andre gjekk ein “Fin og lett 6A”. Eg orka ikkje. Jævla drit. Dei andre byrja å klå på ein 6B, og gjekk den ein etter ein. Eg var kald. Det var kaldare i Font enn i Trondheim. Byrja så vidt å tafse på denne buldern. Tåhook med isklumpar til bein er vanskeleg. Orkar ikkje. Men dei masar. OK da, prøve om att. Det går. Jævla fint. Leif Erik og Eirik finn seg ein 7A dei ikkje greier, mens eg og Ulf vandrar bort til det som kanskje er skogens best kjende bulder “La Marie Rose”. Til og med i dag er det jævla mange folk der. Barfotgærningen Charles Albert kjem sosande forbi på sykkel, varmar opp på ein 7A før han syklar vidare. Vi fylgjer i foteferda til Adam Ondra og sklir av Marie gong på gong. Ulf sender på forsøk 143, det gjer ikkje humøret mitt så mykje bedre. Drikk litt kaffe, prøvar igjen, fell av. “Ok, siste forsøk”. Eg sender. Det går alltid på siste forsøk. Eg trur eg er litt glad. Kanskje.

Scene #2 – Nyttår

Kviledag i Paris. Dreg inn for å slå i hjel tid. Alltid hyggeleg å sjå Sacré-Cœur trone over byen, men vi er på jakt etter nye sko vi kan skulda vår manglande måloppnåing på. Ruslar gatelangs og bles frostrøyk ut i den klåre Paris-lufta. Kjenner historisk sus sviva forbi. Et kjøt i pannekake, noko som sikkert hadde vorte seld på gatekjøken som jønkfood i andre land, men med cider til på eit Crêperie er det kultur og vi kan rynka på augebryna og føla oss som ein del av kontinentet. Førte høfleg samtale om at det var bra vi ikkje var her om kvelden i tilfelle terror, men at det sikkert er tryggare enn nokon gong nett i kveld. Kjøper med foie gras og champagne til den store feiringa. Attende i Font slit vi med å halda oss vakne klokka 22. Når klokka slår 00:00 seier vi pent godt nyttår og bøttar ned eit glas champagne og momsar foie gras. Klokka 00.03 seier vi god natt og legg oss. Stay true, stay rock n’ roll.

Scene #3 – Sokkane

Vi ender opp med å handla matchande ullsokkar på Decathlon. Særs stilige, rekk nesten opp til kneet, fortsatt go-to buldresokkane til alle mann. Fortsatt utgangspunkt for dårlig crag-humor.

Scene #4 – privatundervisning

Kaldt og regn, vi bestemmer oss for å sjekke ut Rocher Fin, som visstnok skal tørka fort. Oppdagar at dei fleste steinane har ei fin hinne av is på toppen. Men vi byrjar å leike oss på kuben. Fleire lette bulder går ned som oppvarming, før vi byrjar på Aretten utan arett. Fint sva, med fine krimpar oppover. Etter nokre forsøk byrjar vi å finne ein slags  beta. Eg set på ein krimp ganske høgt i veggen, taket er fullt av is, eg flippar rundt og landar nesten på trynet (føles det som). Enda godt Eirik ikkje fulgte med som spot.. Går nokre 5arar, og ein lokal pensjonist kjem forbi. Han kan ikkje eit kvekk engelsk, men ting tyder på at han er ganske god til å klatre. Med håndbevegelsar og svak fransk får vi privatundervisning.  Måtte gå opp at 5aren vi nettopp gikk fleire gonger før han er nøgd. Dagens lekse: Ein grad er ingenting utan god stil, og god stil er perfeksjon. Pakkar etterkvart saman, og ruslar ned lia. Møter nok ein pensjonist som er ute og luftar hunden. Han spør om vi har klatra og ristar på hovudet og seier at i dag er ikkje forholda brukbare i det heile tatt. Vi går vidare, og Eirik kan fortelja oss at pensjonisten var Jo Montchaussé.

Scene #5 – Kviledag

Det er fortsatt dårleg vær og is overalt. Vi kjøyrer rundt på måfå for å glo litt. Tek ei lita vandring gjennom Apremont. Tafsar litt på alkymisten og kan konstatere at det umogleg kan vera så forbanna hardt å ta seg opp der. Kjøyrer vidare, innom ein liten plass der vi stoppar på ein restaurant. Drikk varm vin og et dessert sidan vi ikkje gidd middag. Dessertgenerasjonen FTW! Stoppar i Bas Cuvier på vegen heim. Høyrer Jimi Hendrix vrengja gitaren sin der inne blant steinane ein stad. Finn ein gjeng med dreadlocks, hampklær og boomblaster. Dei klatrar litt på ein eller annan stein, medan dei seier ting som “totally rad, dude”. Gi kidza klatresko før tjallen tek dei, seier no eg.

Scene #6 – Siste dag

Varmar opp i 95.2, går litt random bulder. Bevegar oss sakte mot det vesle taket, kanskje mest kjent som åstaden for verdas mest sinna buldrar… Og det kan ein jo skjøna.. Lang burly, men ganske lett sekvens før DET JÆVLA FOTTAKET. Glatt som polert glas, *popp* seier beinet, gong på gong. Eit par tyskerar kjem til for å senda, dei poppar dei og. Eg går ganske fort lei. Etterkvart finn Leif Erik og Eirik seg en ny 7A å detta av. Eg og Antoine byrjar på ein circuit. Veldig ok å rusle rundt og gå halvlette bulder i dag kjenner eg. Finn etter kvart Leif Erik og Eirik på ein ny 7A dei dett av. Vi fortsett på sirkelen vår. Etterkvart ruslar vi mot Retour aux Sources. Ser ut som eit fint bulder. Leif Erik, Eirik og Antoine fell av på tur, medan dei girar opp kvarandre. Eg ligg attendelent på padden og ser sola gå ned i horisonten. Etterkvart vert dei andre ferdig med den siste 7A’en som aldri gjekk, og vi kan rusla heim, pakke sekken og sei farvel til ferske baguettar og croisanter med kolsvart kaffe til frokost, iskalde dagar i verdas flottaste buldreskog, og kveldar med klatrefilm, skjitsnakk og cider.

Spørsmål eg ofte får #1

Med det nye året tenkte eg å starta ein liten serie med kortare innlegg her på bloggen, ein slags “FAQ” eller, som det høver seg, på nynorsk: “Spørsmål eg ofte får”. Eit av dei absolutt vanlegaste spørsmåla eg får er:

 

– Kva syns du om at tregrensa går oppover?

Dette set meg ofte litt ut, sidan det ifrå eit økologisk perspektiv er eit litt underleg spørsmål.  Tregrensa er, som all natur, dynamisk og alltid i endring. Nokre stader går den opp, andre stader står den stille eller har til og med bevega seg nedover. Den vanlegaste responsen her i Noreg har likevel vore, med litt mindre opp- og nedturar, ein oppgang sidan istida (litt som ei børskurve).

Kanskje spør dei eigentleg om vi ser effekten av menneskeskapte klimaendringar på tregrensa, eller om eg trur på klimaendringar i det heile tatt? Kanskje botnar det i at mange ser på naturen som eit slags opprinneleg og stilleståande landskap, der all endring skuldast menneskeleg aktivitet? Ikkje veit eg, men om du har lyst til å stille eit spørsmål du kanskje får ein diskusjon ut av, kan du for eksempel prøve noko slik som “Er det råd å separere effekten av naturlege endringar frå dei menneskeskapte?”.

Forøvrig: Godt nytt år, folkens!

Skyttergravskrig mellom skog og fjell

Trea i frontlinjene får ofte harde skader av vær og vind.

Tregrensa, smak på ordet. Ganske fort går tankane over på ei ganske bein linje, så som svenskegrensa. Men er det slik? Kan vi dra ein bein strek langs dalsida og si “Her går grensa!” Nei, sjølvsagt ikkje. Som vi allereie har snakka om i ein tidlegare post er tregrensa ein økoton, altså ein gradvis overgang mellom økosystem. Kanskje er det difor betre å tenkje på tregrensa som eit slags ingenmannsland i ein skyttergravskrig mellom skog og fjell?

I den seinare tid med menneskeskapte klimaendringar har konflikten mellom skog og fjell eskalert, og vi forventar at skogen skal rykke hurtig frem. Sjølv om vi tenkjer at utfallet er gitt på førehand, kan vi kanskje sjå uventa vendingar i framtida. Da kan det vera  greit å undersøke dynamikken, eller for å fortsetja krigsmetaforen: Kanskje vi kan kike litt på kva våpen og allierte som er med?

For tida er det skogen som er angrepsposisjon, og temperaturen nører opp under så godt den kan. Skogen er god på på forsvarsverk. Berre trea får vekse seg store og sterke, blir dei til god beskyttelse for kvarandre. Store tre tek av for vinden, og gjer det lokale klimaet mildare. Og ofte kan dei dele på ressursane gjennom skjulte nettverk under bakken. Skogen har også mobile og hurtige jegertroppar. Dei som blir sendt fram langt bak fienden sine linjer for å laga krøll: frøa. Her i Noreg har vi som oftast fjellbjørk som tregrensetre. Desse har ein litt russisk strategi, nemleg å sende ut store mengder soldatar uten å tenke på overlevnad. Det vil seie at dei sender ut eit høgt antal frø. Antalet har sin pris, og dei er små og har ikkje nødvendigvis veldig god overlevelsesevne. Desse jegertroppane kan ligge ganske langt opp på fjellet, både i form av frø i bakken, og som små planter. Her ligg dei og berre ventar på alliert støtte (høgare temperatur), eller at eigne tropper skal få somla seg til å vekse til som forsvarsverk.

Sauene kan kanskje sjå uskyldige ut, men for fjellet er dei ein sterk alliert.

Så når skogen har ein så fremtredande alliert som temperaturen, velutvikla jegertropper og gode forsvarsverk kva har eigentleg fjellet å stille opp med? Fyrst og fremst har dei ein styrke i å vera i forsvarsposisjon. Det er nemleg ikkje berre berre å rykke inn og etablere seg i eit land. Kanskje særleg ikkje eit land som har ganske brutale allierte som vær og vind. For eksempel kan vind kombinert med snø verka som sandblåsing på trestammer og greiner, og følgjeleg ta rotta på dei før dei veks skikkeleg til. Her i Norge er likevel ein av fjellet sine sterkaste allierte for tida beitedyra, og det er mange av dei. Fleire tenker fort på sau når beitedyr vert nemnt, men det er eit stort mangfald av dyr som er glad i å jafse i seg både blad, knoppar og greiner: rein, hare, rype og bjørkemålarar er blant dei som er særdeles glad i bjørketre. Vedvekst går sakte, og om mesteparten av sumarens innsats forsvinn ned i ein dyremage vert det for trea ofte litt som å trekke kortet “rykk tilbake til start” i Monopol.

Krigen om tregrensa er ei kompleks konflikt, med mange aktørar å halde styr på. Og sjølv om vi ikkje ser den direkte framrykking av skog vi forventar alle stader, er det ganske klart at auka temperatur nører godt opp under skogens krigsmaskin.

Kor mange år brukar ei bjørk på å bli til eit tre?

 

Kva slags spørsmål er det, lurar du kanskje på? Er ikkje eit tre eit tre heilt frå fyrste spire? Joda, du har sjølvsagt heilt rett: Ei bjørk vil alltid vera ei bjørk. Men kva er då eigentleg eit tre? Eller rettare: Kva vil ein forskar definere som eit tre?

Forskarsvar
Svaret du får er som regel eit standard forskar-svar. Ei setning som byrjar med “Det kjem litt an på…” før den avsluttas med ekstremt høg presisjon. “Kjem an på” delen er blant anna knytta til kva tresort det er snakk om, kva område av verda vi talar om, og kva ein skal studere. Med desse to tinga på plass kjem presisjonen (Skal ein forske på noko, må ein jo vite akkurat kva ein skal måle): Når ein studerar tregrensa blir ei bjørk i Noreg til eit tre det augneblikket det når 2 meter.

Kvifor det?
Svaret ligg delvis i at på dette tidspunktet byrjar bjørka å vekse ut av sikkerheita. Spesielt vinterstid er dette viktig, da snøen er ein skyddande ven for bjørkene. Den beskyttar dei mot blant anna frost, vind og beitegnag. No er det ikkje slik at ei bjørk er trygg om den er 199 cm høg eller lev i konstant snøstorm om den er 200 cm høg, men i denne sonen er den svært utsatt mot ulike farar og mange bjørker veks seg aldri over denne høgda.

Skjematisk framstilling av årringvekst.

Kor mange år tek det for ei bjørk å bli til eit tre da?
Som ein god forskar må eg sei: Det kjem litt an på… bjørka… og kor den står… Bjørkene eg har studert har brukt mellom 13 og 40 år på å vekse seg 2 meter høge. Det er ganske stor variasjon med andre ord! Men kordan i alle dagar fant eg ut dette?! Mange hugsar kanskje frå naturfagtimen at tre dannar årringar. Veden som dannar desse ringane legg seg alltid utanpå den eksisterande veden. Sumarved er lys i fargen, medan vinterved er mørkare. Ved å telle årringane kan ein dermed finne ut kor gamalt treet er. Ved hjelp av ein spesiallaga borr, kan ein få ut ei såkalla kjerneprøve, og dermed telle årringane utan å skade treet. Det fine med dette er sjølsagt at du kan borre nede ved bakken og du vil finne ut kor gamalt bjørka er, men du kan også borre 2 meter over bakken. Årringane du då teller fortel deg kor lenge bjørka har vore så høg. Trekk toppen frå botnen, og: Voilá! Du har svaret på kor lang tid det tok for bjørka å bli til eit tre.

Spelar no dette ei rolle? 
Jo, når du kikar på dynamikken i tregrensa, vil du gjerne vita når bjørkene etablerte seg på denne høgda over havet, og kor lang tid det tok frå etablering til det faktisk var ei tregrense der (Skikkelege, 2 meter høge tre!). På denne måten får du eit fingeravtrykk av skogsutviklinga i området. Når du så kikar på tettheit og aldersstruktur på små bjørkeplanter høgare opp i landskapet, kan du ut i frå dette sei noko om potensialet for tilvekst av bjørk, og korleis dette landskapet vil sjå ut i framtida. Vil skogen fortette seg? Vil tregrensa bli verande eller krype oppover? Kanskje ho til og med kjem til å krypa nedover?

Tregrensa – Ein slags introduksjon

Vi nordmenn har eit nært forhold til fjellet. Snøhetta, Glittertind, til Dovre faller og påskefjellet.. Men kor byrjar fjellet eigentleg? Når ein står på andre sida av dalen er det i dei fleste høve lett å kunne anslå ei distinkt linje der skogen sluttar og fjellet byrjar. Når ein sjøl står midt i denne sona derimot, er det nesten uråd å seie kvar grensa er! Går den her? Eller kanskje litt lengre oppe? Det er da liksom ikkje heilt fjelle enda? Men det er da jammen ikkje tett skog heller? Og kvifor i alle dager veks ikkje trea lengre opp?

Ingen grunn til panikk! Forskarar har prøvd å finne svaret på desse spørsmåla i årevis, utan å bli heilt einige (men kanskje kome litt nærare svara med åra). Gjennom denne bloggen har eg tenkt å gi nokre svar, og kanskje gjeva deg ei heil rekkje nye spørsmål å undra deg over…

Bittelitt historie
Til tross for at denne overgangen i landskapet er ganske distinkt og slåande har det ikkje vore bedreve forskning på tregrensa veldig lengje. Dei fyrste forsøka på å systematisk kartleggje den kom mellom 1850 og 1900 ein gong. Ganske samtidig vart det også klart at temperatur har noko med saken å gjera. Sidan den gong har forskarane fortsett å undra seg, og den eksakte forklaringa på kvifor tre sluttar å vekse berre temperaturen vert låg nok er fortsatt ikkje heilt klar. I nyare tid, når ein byrja å bli klar over klimaendringane fekk også tregrenseforskninga fornya kraft: Korleis ville tregrensa reagere når temperaturen auka? Vil fjellet bli dekka av skog? Kan tregrensa brukas som ein indikator på desse endringane?

Bittelitt terminologi
For å kunne forske på tregrensa treng ein å ha litt klare rammer for kva ein forheld seg til. Forskarane har difor kome opp med nokre definisjonar. Fyrst og fremst må ein difor definere kva som utgjer eit “tre”: Det veks jo tross alt små bjørk, furu og graner langt høgare enn der vi ser skogen slutte. Derfor har forskarane beslutta at for at det skal kallast eit tre må det ha ei viss høgd. Dette varierer litt med tresort og område av verda, men her i Noreg brukar vi gjerne 2 meter som eit mål på eit tre. Ta så ein titt på bilete over, kva for ei av dei påteikna linjene trur du er tregrensa? Kanskje tenkjer du at den nederste linja, som går omlag der den gjennomsnittlege skogen tek slutt er tregrensa? For oss forskarar vil dette være det vi kallar for “skoggrensa”, altså siste rest av tett skog. Den midterste linja derimot, er det vi kallar “tregrensa.” Altså høgda der dei siste individa over 2 meter befinn seg. Til slutt har vi den øvste linja. Dette er “artsgrensa”, det vil si grensa for kor høgt arten (feks bjørk) i det heile tatt kan vekse. Til slutt må eg også fortelje at tregrensa i det store og heile er det vi forskarar kallar ein “økoton”: Altså ein gradvis overgang frå eitt økosystem til eit anna.

No som alt dette er avklart er vi klar til å bevege oss ut i meir spanande farvatn: Alt som skjer mellom skog og fjell. Der to samfunn møtes blir det jo gjerne både krig og fest.