Spørsmål eg ofte får #1

Med det nye året tenkte eg å starta ein liten serie med kortare innlegg her på bloggen, ein slags “FAQ” eller, som det høver seg, på nynorsk: “Spørsmål eg ofte får”. Eit av dei absolutt vanlegaste spørsmåla eg får er:

 

– Kva syns du om at tregrensa går oppover?

Dette set meg ofte litt ut, sidan det ifrå eit økologisk perspektiv er eit litt underleg spørsmål.  Tregrensa er, som all natur, dynamisk og alltid i endring. Nokre stader går den opp, andre stader står den stille eller har til og med bevega seg nedover. Den vanlegaste responsen her i Noreg har likevel vore, med litt mindre opp- og nedturar, ein oppgang sidan istida (litt som ei børskurve).

Kanskje spør dei eigentleg om vi ser effekten av menneskeskapte klimaendringar på tregrensa, eller om eg trur på klimaendringar i det heile tatt? Kanskje botnar det i at mange ser på naturen som eit slags opprinneleg og stilleståande landskap, der all endring skuldast menneskeleg aktivitet? Ikkje veit eg, men om du har lyst til å stille eit spørsmål du kanskje får ein diskusjon ut av, kan du for eksempel prøve noko slik som “Er det råd å separere effekten av naturlege endringar frå dei menneskeskapte?”.

Forøvrig: Godt nytt år, folkens!

Skyttergravskrig mellom skog og fjell

Trea i frontlinjene får ofte harde skader av vær og vind.

Tregrensa, smak på ordet. Ganske fort går tankane over på ei ganske bein linje, så som svenskegrensa. Men er det slik? Kan vi dra ein bein strek langs dalsida og si “Her går grensa!” Nei, sjølvsagt ikkje. Som vi allereie har snakka om i ein tidlegare post er tregrensa ein økoton, altså ein gradvis overgang mellom økosystem. Kanskje er det difor betre å tenkje på tregrensa som eit slags ingenmannsland i ein skyttergravskrig mellom skog og fjell?

I den seinare tid med menneskeskapte klimaendringar har konflikten mellom skog og fjell eskalert, og vi forventar at skogen skal rykke hurtig frem. Sjølv om vi tenkjer at utfallet er gitt på førehand, kan vi kanskje sjå uventa vendingar i framtida. Da kan det vera  greit å undersøke dynamikken, eller for å fortsetja krigsmetaforen: Kanskje vi kan kike litt på kva våpen og allierte som er med?

For tida er det skogen som er angrepsposisjon, og temperaturen nører opp under så godt den kan. Skogen er god på på forsvarsverk. Berre trea får vekse seg store og sterke, blir dei til god beskyttelse for kvarandre. Store tre tek av for vinden, og gjer det lokale klimaet mildare. Og ofte kan dei dele på ressursane gjennom skjulte nettverk under bakken. Skogen har også mobile og hurtige jegertroppar. Dei som blir sendt fram langt bak fienden sine linjer for å laga krøll: frøa. Her i Noreg har vi som oftast fjellbjørk som tregrensetre. Desse har ein litt russisk strategi, nemleg å sende ut store mengder soldatar uten å tenke på overlevnad. Det vil seie at dei sender ut eit høgt antal frø. Antalet har sin pris, og dei er små og har ikkje nødvendigvis veldig god overlevelsesevne. Desse jegertroppane kan ligge ganske langt opp på fjellet, både i form av frø i bakken, og som små planter. Her ligg dei og berre ventar på alliert støtte (høgare temperatur), eller at eigne tropper skal få somla seg til å vekse til som forsvarsverk.

Sauene kan kanskje sjå uskyldige ut, men for fjellet er dei ein sterk alliert.

Så når skogen har ein så fremtredande alliert som temperaturen, velutvikla jegertropper og gode forsvarsverk kva har eigentleg fjellet å stille opp med? Fyrst og fremst har dei ein styrke i å vera i forsvarsposisjon. Det er nemleg ikkje berre berre å rykke inn og etablere seg i eit land. Kanskje særleg ikkje eit land som har ganske brutale allierte som vær og vind. For eksempel kan vind kombinert med snø verka som sandblåsing på trestammer og greiner, og følgjeleg ta rotta på dei før dei veks skikkeleg til. Her i Norge er likevel ein av fjellet sine sterkaste allierte for tida beitedyra, og det er mange av dei. Fleire tenker fort på sau når beitedyr vert nemnt, men det er eit stort mangfald av dyr som er glad i å jafse i seg både blad, knoppar og greiner: rein, hare, rype og bjørkemålarar er blant dei som er særdeles glad i bjørketre. Vedvekst går sakte, og om mesteparten av sumarens innsats forsvinn ned i ein dyremage vert det for trea ofte litt som å trekke kortet “rykk tilbake til start” i Monopol.

Krigen om tregrensa er ei kompleks konflikt, med mange aktørar å halde styr på. Og sjølv om vi ikkje ser den direkte framrykking av skog vi forventar alle stader, er det ganske klart at auka temperatur nører godt opp under skogens krigsmaskin.

Tregrensa – Ein slags introduksjon

Vi nordmenn har eit nært forhold til fjellet. Snøhetta, Glittertind, til Dovre faller og påskefjellet.. Men kor byrjar fjellet eigentleg? Når ein står på andre sida av dalen er det i dei fleste høve lett å kunne anslå ei distinkt linje der skogen sluttar og fjellet byrjar. Når ein sjøl står midt i denne sona derimot, er det nesten uråd å seie kvar grensa er! Går den her? Eller kanskje litt lengre oppe? Det er da liksom ikkje heilt fjelle enda? Men det er da jammen ikkje tett skog heller? Og kvifor i alle dager veks ikkje trea lengre opp?

Ingen grunn til panikk! Forskarar har prøvd å finne svaret på desse spørsmåla i årevis, utan å bli heilt einige (men kanskje kome litt nærare svara med åra). Gjennom denne bloggen har eg tenkt å gi nokre svar, og kanskje gjeva deg ei heil rekkje nye spørsmål å undra deg over…

Bittelitt historie
Til tross for at denne overgangen i landskapet er ganske distinkt og slåande har det ikkje vore bedreve forskning på tregrensa veldig lengje. Dei fyrste forsøka på å systematisk kartleggje den kom mellom 1850 og 1900 ein gong. Ganske samtidig vart det også klart at temperatur har noko med saken å gjera. Sidan den gong har forskarane fortsett å undra seg, og den eksakte forklaringa på kvifor tre sluttar å vekse berre temperaturen vert låg nok er fortsatt ikkje heilt klar. I nyare tid, når ein byrja å bli klar over klimaendringane fekk også tregrenseforskninga fornya kraft: Korleis ville tregrensa reagere når temperaturen auka? Vil fjellet bli dekka av skog? Kan tregrensa brukas som ein indikator på desse endringane?

Bittelitt terminologi
For å kunne forske på tregrensa treng ein å ha litt klare rammer for kva ein forheld seg til. Forskarane har difor kome opp med nokre definisjonar. Fyrst og fremst må ein difor definere kva som utgjer eit “tre”: Det veks jo tross alt små bjørk, furu og graner langt høgare enn der vi ser skogen slutte. Derfor har forskarane beslutta at for at det skal kallast eit tre må det ha ei viss høgd. Dette varierer litt med tresort og område av verda, men her i Noreg brukar vi gjerne 2 meter som eit mål på eit tre. Ta så ein titt på bilete over, kva for ei av dei påteikna linjene trur du er tregrensa? Kanskje tenkjer du at den nederste linja, som går omlag der den gjennomsnittlege skogen tek slutt er tregrensa? For oss forskarar vil dette være det vi kallar for “skoggrensa”, altså siste rest av tett skog. Den midterste linja derimot, er det vi kallar “tregrensa.” Altså høgda der dei siste individa over 2 meter befinn seg. Til slutt har vi den øvste linja. Dette er “artsgrensa”, det vil si grensa for kor høgt arten (feks bjørk) i det heile tatt kan vekse. Til slutt må eg også fortelje at tregrensa i det store og heile er det vi forskarar kallar ein “økoton”: Altså ein gradvis overgang frå eitt økosystem til eit anna.

No som alt dette er avklart er vi klar til å bevege oss ut i meir spanande farvatn: Alt som skjer mellom skog og fjell. Der to samfunn møtes blir det jo gjerne både krig og fest.